Eenmaal andermaal

In Triëst begon voor Stéphanie het geluk 

Prines Stéphanie en graag Elmer Lónyay, 1900. Stéphanie in modieuze japon met iets verlaagde taille. Gogmsite

Prines Stéphanie en graag Elmer Lónyay, 1900. Stéphanie in modieuze japon met strokenrok en iets verlaagde taille. Gogmsite

Change your name, change your destiny, zeggen de Engelsen al sinds oud-keltische tijden. Het grappige van Stephanie (1864-1945), geboren prinses van België en bijna keizerin van het grote Habsburgse rijk, is dat ze éerst haar toekomst veranderde en daarná een andere naam kreeg. Pas na haar 36ste gingen mensen haar ‘Stefania’noemen. Mensen? We hebben het wel over de trotse Hongaarse inwoners van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. En wat hield Stefania van Hongarije en wat hield ze van graaf Elemér Lónyay de Nagy -Lonya y Vasáres-Namény. Een naam waar je mee thuis kan komen, zou je zeggen. Maar Stephanies vader, de Belgische koning Leopold II, was niet onder de indruk. Die zag dit geëncanailleer als een dermate affront dat hij Stephanie pardoes onterfde.

Verloving prinses Stéphanie en kroonprins Rudolf van Oostenrijk-Hongarije. Gogmsite

Verloving prinses Stéphanie en kroonprins Rudolf van Oostenrijk-Hongarije. Brussel 1880. Gogmsite

Ja, de kroonprins van het Habsburgse keizerrijk: dat begon ergens op te lijken. Vandaar dat Rudolf, de zoon van keizer Franz-Josef en keizerin Sisi, in 1880, twintig jaar eerder dus, van harte welkom was geweest in Brussel toen hij om de hand van Stéphanie kwam vragen.

Verliefd

Vraag niet waarom Rudolf dat deed. Hij was per slot van rekening tot over z’n oren verliefd op de dochter van graaf Lodewijk van Beieren. Of vraag het wel en je krijgt het eeuwenoude antwoord: alles voor de dynastie. Het kwam wederzijdse ouders beter uit als er een alliantie tussen de katholieke vorstenhuizen van Oostenrijk-Hongarije en België kwam en dat was dat. Er is een fraaie gravure (hier linksboven, klik erop voor vergroting) waarop het jonge paar de verloving bekend maakt: in de net voltooide Wintertuin van het paleis van Laeken.

Trouwfoto van Stéphanie en Rudolf, 1881. Stéphanie draagt haar trouwjurk, maar zonder de veelbesproken sluier. Gogmsite

En wat ziet Stéphanie er mooi uit in haar lichtblauwe japon met tournure (‘queue de Paris’) en al die draperieën. Het is de mode waarin koningin Emma een jaar eerder haar entrée in Nederland had gemaakt. Rijk, indrukwekkend en hoogst actueel.

Rudolf en Stéphanie, verlovingsfoto 1880. Wikipedia

Rudolf en Stéphanie, verlovingsfoto 1880. Wikipedia

Al zat er dan dwang achter, ze mochten elkaar echt. Hij: aantrekkelijk, aardig en slim, mogelijkerwijs in die volgorde. Zij: vrolijk en Lady Diana-achtig verliefd, van harte bereid om het hem naar de zin te maken. Ze moest wel onmiddellijk mee naar het Weense hof: om de hofetiquette te leren. Echter, na een volle maand ontdekten de hofdames (die altijd overal achter komen) dat Stéphanie nog nooit ongesteld was geweest. Opeens was ze een risicofactor. Wie weet zou ze nooit kinderen kunnen krijgen. Het huwelijk werd uitgesteld en ze moest terug naar Brussel.

New York Times

Na een paar maanden bleek  ze geslachtsrijp te zijn geworden en het huwelijk kon dus toch doorgaan. De New York Times was erbij toen op 10 mei 1881 in de Weense Sint Augustinuskerk, die verlicht was door honderden gaslampjes, het huwelijk werd gesloten: ‘De blonde, blauwogige prinses Stéphanie droeg een magnifieke robe van zilverdraad met hier en daar trosjes oranjebloesem, met een geborduurde sleep.’

Rudolf en Stéphanie ca 1991, gogmsite

Rudolf en Stéphanie ca 1881, gogmsite

Over de sluier raakte helemaal niemand uitgepraat. Het was het geschenk van de stad Brussel: 2,5 meter breed en bijna vier meter lang, gemaakt van het fijnste Brusselse krant in het beroemde atelier van Léon Sacré. Er waren emblemen in verwerkt die zowel België als de Dubbelmonarchie symboliseerden.

Keizer Franz-Josef, wikipedia

Keizer Franz-Josef, wikipedia

Rudolf en Stéphanie geloofden zelf warempel ook in hun sprookje. Maar niet voor lang. Het bleek een typisch geval van onverenigbaarheid van karakters. Hij was progressief en onbesuisd, zij was, ook door haar opvoeding, behoudend en formeel. In 1883 kregen ze een dochter, Elisabeth Marie, maar daar zou het bij blijven. Rudolf had een venerische ziekte op Stéphanie overgedragen, waardoor ze onvruchtbaar werd. Steeds vaker meden ze elkaars gezelschap. Rudolf ging dan op 30 januari 1889 zijn ultieme eigen weg door op het slot Mayerling in het Wienerald eerst zijn maîtresse Maria Vetsera en daarna zichzelf dood te schieten. ‘Ich sollte Kaiserin sein’, noemde Stéphanie veel later haar autobiografie die na een hoop trammelant in 1937 uitkwam. ‘Ik had keizerin moeten worden.’ Maar met Rudolf dood, was daar geen kans meer op. Hoewel.

Genadeslag

Stéphanie in donkere weduwenkleding, wél met modieuze 'schapenboutmouwen', ca 1885. Gogmsite

Stéphanie in donkere weduwenkleding, wél met modieuze ‘schapenboutmouwen’, ca 1885. Gogmsite

kroonprins Franz Ferdinand ca. 1889, wikipedia

kroonprins Franz Ferdinand ca. 1889, wikipedia

Voor keizer Franz-Josef (foto hier linksboven) en keizerin Sisi was de dood van hun zoon een dreun waarvan ze nooit meer zouden herstellen. Ook voor hun huwelijk was het de genadeslag. Dynastiek was het vooral erg dat Rudolf hun enige zoon was geweest. Uiteindelijk werd neef Franz Ferdinand (1863-1914) benoemd tot vermoedelijk troonopvolger. Maar ook hij stelde keizer Franz-Josef voor problemen. Koppige Franz Ferdinand wilde per se trouwen met zijn grote liefde de Boheemse gravin Sofia Chotek, hertogin van Hohenberg. Franz-Josef wilde er niets van weten. Hij wist een veel betere kandidate. Maar Stéphanie weigerde. Het was een grootheid van karakter die haar de eeuwigdurende vriendschap van Frans Ferdinand opleverde. Erg vrolijk moeten de jaren van Stéphanies weduwschap aan het Oostenrijkse hof niet zijn geweest. Ten eerste was het hof op zich al niet erg opgewekt, met de weinig wereldse keizer Franz-Josef. Keizerin Sisi was er bijna nooit en als ze er wel was, had Stéphanie ook weinig steun aan haar. Sisi mocht de Belgische prinses niet, die ze vele bijnamen gaf, allemaal variaties op ‘die olifant’ en ‘die (heilige) koe’.

Graaf Elmer Lonyay, wikipedia

Graaf Elmer Lonyay, wikipedia

Stéphanie mocht wel reizen en je mag aannemen dat ze iedere kans met beide handen aangreep. Het was bij een bezoek aan Londen, omstreeks 1895, dat ze een graaf uit een oud Hongaars adellijk geslacht ontmoette. Zijn naam: Elemér Lónyay de Nagy -Lonya y Vasáres-Namény, kortweg Lónyay Elemér. Dat wil zeggen: kortweg op z’n Hongaars, want alle Hongaren schrijven hun voornaam achter hun achternaam. Kort Europees zou het zijn graaf Elmer Lónyay.

Hoge functies

Kroning tsaar Nicolaas II, wikipedia

Kroning tsaar Nicolaas II, wikipedia

Elmer had er toen al een indrukwekkende loopbaan in de diplomatieke dienst opzitten, met hoge functies op de ambassades van onder meer Boekarest, Sint Petersburg, Brussel en Londen. Ook was hij lid van de Eerste Kamer van het Hongaarse deel van de Dubbelmonarchie. Hij was de tweede zoon van de familie. Hij kon het goed vinden met zijn oudere broer Gabór en ze bewoonden in goede harmonie de kastelen van de familie. Elmer was geen onbekende van het hof in Wenen. Hij was zelfs keizerlijk kamerheer. Zo woonde hij namens keizer Franz-Josef in Sint Petersburg in1895 de kroning bij van tsaar Nicolaas II (schilderij hierboven). Een erudiet, getalenteerd man dus. Maar ja, een graaf. Niet wat in je noemt ‘standesgemäss’ of ‘ebenbürtig’. In dit verband was Stéphanie’s vader, de Belgische koning Leopold II de grootste snob.

Leopold II van België, wikipdia

Leopold II van België, wikipdia

Koningin Marie-Henriëtte van België, Stéphanie's moeder, gogmsite

Koningin Marie-Henriëtte van België, Stéphanie’s moeder, gogmsite

‘Trouwen met Elmer?’ Leopold zou zo kwaad worden dat hij zelfs jaren later toen zijn vrouw, koningin Marie-Henriëtte overleed, Stéphanie verhinderde afscheid van haar moeder te nemen. Hij ontzegde haar de toegang tot de kapel waar de Belgische koningin lag opgebaard en ook haar moeders erfenis kreeg ze niet. Hetgeen een beetje eigenaardig was, omdat Leopold II de Belgische Congo met al z’n bodemschatten, als privébezit beschouwde en daar miljoenen uit roofde. Maar het ging natuurlijk om het principe. Keizer Franz-Josef keek toch weer een tikje anders aan tegen Stéphanie’s geliefde. Intelligent, wijs en mild – waarschijnlijk in die volgorde – gaf hij zijn zegen aan een verbintenis.

Echt geluk

Uit de verslagen in kranten en tijdschriften van toen blijkt dat heel veel mensen zich Stéphanie’s lot hadden aangetrokken en haar nu het beste gunden. The Woman’s Weekly die erbij was toen Stéphanie en Elmer elkaar trouw beloofden, schreef: ‘Niemand twijfelde eraan dat ten langen leste een periode van echt geluk was aangebroken voor prinses Stéphanie.’

Het paleis Miramar, Triëst, ca. 1890, Library of Congress

Het paleis Miramar, Triëst, ca. 1890, Library of Congress

Het decor voor was perfect: het Habsburg paleis  Miramar bij Triëst (Italië). De kapel werd verlicht door duizend kaarsen en was versierd met louter witte rozen. En de bisschop die het huwelijk inzegende, zei: ‘Deze verbintenis is op affectie gebaseerd: een garantie voor puur geluk’. Toen moest Stéphanie aandoenlijk wenen en ze was al zo’n plaatje in haar ‘zilvergrijze japon van crêpe de Chine, versierd met Ventiaans kant en haar witte boeket van sering, lelietjes van dalen, oranjebloesem en orchideeën waaraan linten van Brusselskant en moiré zijde hingen. De bruidegom, in ‘morning suit’, straalde en was dankbaar voor de steun van zijn best man, z’n broer Gabór. Niemand van Stéphanie’s Oostenrijkse of  Belgische koninklijke familie was aanwezig. En daarom waren ook andere koningshuizen niet vertegenwoordigd. Er was echter één troost. Keizer Franz-Joseph stuurde fideel wél zijn felicitaties én een diamanten diadeem, hetgeen een groot gebaar was, aangezien Stéphanie vanwege dit huwelijk-benden-haar-stand veel van haar juwelen in Wenen had moeten achterlaten. De keizer verlaagde door zijn geste kennelijk de drempel. Vele vorsten stuurden hierna hun beste wensen.

 Dol op Hongarije

Het paar bewoonde afwisselend de twee kastelen op de landgoederen van de Lónyays. Stéphanie was dol op de natuur en liet bij de familiekastelen prachtige tuinen en parken aanleggen.

Stéphanie in Hongaarse koninklijke kleding, op het lijfje veters met edelstenen. Gogmsite

Stéphanie in Hongaarse koninklijke kleding, op het lijfje veters met edelstenen. Gogmsite

Ze was in het algemeen dol op Hongarije, op de Hongaarse kleding en op de nationale keuken. Nóg kent de Hongaarse keuken gerechten á la Stefania. Want Stéphanie had niet alleen een nieuwe achternaam, maar ook een nieuwe voornaam gekregen.

Stefania en Elemér, ca 1910. Library of Congress

Stefania en Elemér, ca 1910. Library of Congress

En op en rond het Balatonmeer wordt nog steeds op gezette tijden ‘het Stefania Festival’ gehouden, want ze werkte ook inspirerend op de ontwikkeling van jachten en stoomschepen op het Balatonmeer. De ultieme rehabilatie kwam in 1917 uit Wenen, toen de nieuwe keizer Karel IV Elmer tot Vorst promoveerde. Nu was Stéphanie niet alleen meer een geboren, maar ook door haar huwelijk prinses. Het laatste jaar van WO II luidde het begin van het einde in. Elmer en Stéphanie moesten vluchten voor het Rode Leger. Uiteindelijk vonden ze onderdak en bescherming in het Benedictijner klooster van Pannonhalma, bij Györszentmaitta, nog in Hongarije dus. Ze waren beiden in tachtig. Net na afloop van de oorlog stierven Stéphanie en Elmer binnen een jaar na elkaar. Later bleek dat ze hun bezittingen aan het klooster hadden vermaakt. Na hun huwelijk hadden ze samen nog 45 jaar geleefd. En zeer gelukkig.

 

Stéphanie hield van kunst. In haar Weense tijd moet ze de componist Johann Strauss jr., al of niet persoonlijk, goed hebben gekend. Zijn operette Die Fledermaus ging een paar jaar voor haar komst naar Wenen in première. Ter ere van Stéphanie hieronder de ouverture Die Fledermaus van Strauss, die ook al zo dol was op de Hongaren en hun muziek, in de uitvoering van de Wiener Philharmoniker o.l.v. de geniale Carlos Kleiber:

    Copyright Els Smit

Gepubliceerd op 4 augustus 2013

Klik op de foto’s voor vergroting