Nederlandse koninginnen: Marie van Gelre

‘Hij nam haar hand en ze leken zeer verliefd’

Er zijn betrouwbare afleveringen van marie van Gelre. Ook opt groepsportret van eeuwen naar haar dood houdt ze zich op de achtergrond.

Er zijn betrouwbare afleveringen van marie van Gelre. Ook opt groepsportret van eeuwen naar haar dood houdt ze zich op de achtergrond.

Een van de kastelen in Gelre waar Marie heeft gewoond.

Een van de kastelen in Gelre waar Marie heeft gewoond.

Wij zijn geneigd, als we er al ooit over denken, om het middeleeuwse Nederland als een drassig landje te zien. Dat klopt ook wel, maar we gaan de fout in om het vanwege die moerassen, poelen en poreuze dijkjes, als onbetekenend af te doen. De graven van Holland waren op het Europese politieke vlak heren om rekening mee te houden. Net zoals hun collega’s op hoger geleden gebieden in de lage landen, zoals de hertogen van Brabant.

En de hertogen van Gelre.

Het hertogdom Gelre besloeg in de vijftiende eeuw ruwweg de huidige provincie Gelre, maar strekte zich ook uit tot in Noord-Limburg en Duitsland. Dat is nog groter dan het sultanaat Brunei en wat is daar de afgelopen maanden al niet over afgeschreven!

Niet onbemiddeld

Philips de Goede door Rogier van der Weyden

Philips de Goede door Rogier van der Weyden

Isabella van Portugal, echtgenote van Filips de Goede, attr. Rogier van der Weyden

Isabella van Portugal, echtgenote van Filips de Goede, attr. Rogier van der Weyden

Arnold van Egmond, de hertog van Gelre was trouwens ook niet onbemiddeld. En hij was geliëerd aan vele binnen- en buitenlandse vorsten. Zo was zijn vrouw Katharina van Kleef een nicht van hertog Filips de Goede van Bourgondië (1396-1467).

Filips resideerde op zijn hof in Brussel. Zoals destijds te doen gebruikelijk kregen veel kinderen van bevriende en/of verwante edelen een functie aan zo’n hof. Impliciet was dat daar zoals dat heet voordelige huwelijken uit voort zouden komen.

De toekomst van Marie, de dochter van Arnold en Katharina lag dus al in grote lijnen vast toen ze rond 1444 aan het hof van Filips de Goede en zijn vrouw Isabella, een van oorsprong Portugese prinses, werd geplaatst. Alleen de poppetjes moesten nog worden ingevuld.

Marie (lees haar familie) moet niet zomaar iemand geweest zijn. Ze werd hofdame van Filips’schoondochter Catherine, de dochter van de Franse koning Charles VII en na diens ontijdige dood van hertogin Isabella.

Bruid

Edinburgh Castle from Princes Street Gardens,  author Nilfanion, wikipedia

Edinburgh Castle, gezien vanaf Princes Street

Het was natuurlijk ook niet voor niets dat Filips haar in 1346 naar voren schoof toen het duidelijk was dat de Schotse koning James II (1430-1460) een bruid zocht.

Sir William Crighton, de slotvoogd van Edinburgh Castle, kwam naar Bourgondië voor een goed gesprek over deze materie. Hij was een vertrouweling van de jonge Schotse koning. Hij was zelfs  jarenlang regent geweest nadat James’ vader in 1437 was vermoord.

Crighton had bloed aan z’n handen. Mogelijk was dat min of meer bekend op het continent, maar hij kon buitengewoon charmant zijn als hij dat wilde en hij droeg een mooie jas. Wat hij thuis deed, viel als het zo uitkwam, al gauw onder ‘binnenlandse aangelegenheden’. Bovendien ging geen enkele machthebber zachtzinnig met tegenstanders om.

Dat van die moord op de 14-jarige stamhouder van de Schotse clan Douglas rekende kennelijk niemand Crighton zwaar aan. Maar welbeschouwd was het niet erg netjes geweest. Crighton had young William Douglas twee jaar eerder uitgenodigd voor een logeerpartij op Edinburgh Castle. William was vereerd en zijn ouders ook. Zij waren immers het hoofd van de belangrijkste clan in Schotland en ze hadden eigenlijk, zo meenden ze op grond van bloedlijnen, recht op de Schotse troon.

Welkomstdiner

De zwarte stierm foute bull in middeleeuws Schotland

De zwarte stier, foute bull in middeleeuws Schotland

399px-MacDonald_of_the_Isles_(MacIan), wikipedia

De MacDonalds waren ook Lords of the Isles

Dat laatste hadden ze een beetje minder moeten benadrukken. Daar houden koningen op wankele tronen niet van. Ook het middeleeuwse Schotland pakte dit soort zaken hard aan.

Crighton serveerde bij het welkomstdiner op het kasteel de kop van een zwarte stier. Young William wist meteen hoe laat het was. Want de kop van een zwarte stier bij het diner betekende in Schotse symbolentaal: dood. Inderdaad werd de jonge hertog met zijn gevolg meteen naar buiten gesleurd en na een schijnproces ter dood gebracht.

Vervelend was dat William een gezworen vriend was geweest van de jonge en ongetwijfeld eenzame Schotse koning. James was maanden ontroostbaar en waarschijnlijk voor zijn leven getekend. Maar ja, alles voor het vaderland. Dat weten alle koningen.

Heading-image-1- gealic lords

Keltische Lords, 15de eeuw

De onderhandelingen over een mogelijk huwelijk tussen Marie van Gelre en de Schotse koning verliepen voorspoedig. En al gauw werden de voorbereidingen voor Mary’s vertrek in gang gezet. Philips toonde zich een betrokken en bezorgd vorst. Hij betaalde zelfs Mary’s bruidsschat. Hertogin Isabella zorgde voor Mary’s uitzet.

Levendig

Op 18 juni 1449 arriveerde het Bourgondische gezelschap na een voorspoedige overtocht over de Noordzee in het Schotse plaatsje Leith (een voorstad van Edinburgh). De Franse kroniekschrijver Mathieu d’Escouchy was erbij en dankzij hem is een levendig beeld van Mary’s reis en haar huwelijk bewaard gebleven.

Het viel d’Escouchy en waarschijnlijk ook Marie meteen op: ‘De révérences zagen er anders uit dan bij ons.’

Koning James II (Th Fiery Face) van Schotland

Ook droegen de verwelkomende lords maar eigenaardige kleding. Dat was een beleefde manier om te zeggen dat het comité van ontvangst eigenlijk uit een stelletje ongelikte beren bestond.

Maar de toegestroomde bevolking sloot hun aanstaande koningin meteen in het hart. Ze was mooi en vriendelijk en wat droeg ze een prachtige kleren.

Van Leith ging het gezelschap richting Edinburgh (‘Aldembourg’schrijft d’Escouchy).

En daar wachtte Marie een aangename verrassing.

Koning James II’s bijnaam was fiery face vanwege een rode moedervlek die bijna de helft van zijn gezicht besloeg. Maar zijn innemende persoonlijkheid vergoedde alles. Toen hij een paar jaar later de pesterige Douglasclan beslissend had verslagen, zou hij ook een daadkrachtig vorst worden die vele wetten moderniseerde en scholen en universiteiten stichtte.

Mogelijk heeft de stabiliserende invloed van Marie een rol gespeeld.

Mei, fragment van ‘ Mei’, uit het Getijdenboek van de Duc du Berry. De dame in het groen zit op een hakkenei

Het was, zo noteerde d’Escouchy in ieder geval, meteen raak tussen de eenzame koning en de mooie Marie. ‘De koning wierp zich voor haar op de knieën en Marie hielp hem liefdevol met opstaan. Ze keken elkaar aan, hij bood haar zijn hand en zij pakte die. Ze leken zeer verliefd.’

Dat is mooi als je elkaar nog nooit hebt gezien. Maar soms gebeurt het.

Hakkeneien

De volgende dag kreeg mooie Marie prachtige geschenken, waaronder twee schitterende hakkeneien: paarden die getraind zijn om als een telganger (bijvoorbeeld een kameel) te lopen. Door hun schommelende gang waren hakkeneien in Marie’s tijd geliefd bij de adellijke dames. En deze paardjes moeten haar voor haar een tastbare herinnering aan hoofse hof van Bourgondië zijn geweest. In Schotland zouden zadels nog dik honderd jaar onbekend blijven. Pas in 1561 zou de legendarische koningin Mary queen of Scots (1542-1587) ze uit Frankrijk importeren.

 

De ruïne van Holyrood Abbey waar James en Marie in 1449 trouwden

Het huwelijk van James II en Marie van Gelre werd na dagen van ontvangsten en feestelijkheden op 3 juli 1449 gesloten. Onbehouwen en barbaars of niet: een koninklijk huwelijk was ook In Schotland een aanleiding om flink uit te pakken. Vandaar dat de koning met groot gevolg en vooral heel veel paarden bij de abdij van Holyrood arriveerde.

De ruïne van de abdij staat nog altijd mooi en betoverend in de schaduw van het Holyrood paleis in Edinburgh. Destijds was het paleis nog niet meer dan het gasthuis van de Augustijner monniken van het Holyroodklooster. Het was wel een voornaam gasthuis. Omdat het niet ver van het kasteel van Edinburg lag, logeerden er vaak hoge gasten. James II was er zelfs geboren. In de abdij was hij, in 1437, als zevenjarige gekroond.

Een plaatje

Bij alle kleurrijke en in de ogen van d’Escouchy ongetwijfeld eigenaardige uitdossingen van de clansmen was de bruid een plaatje van sjieke eenvoud in haar ‘grijze gewaad, gevoerd met wit laken’. Waarschijnlijk was haar bruidskleding naar de laatste Bourgondische mode met z’n kenmerkende verhoogde taille en diepe V-hals en een gehoornde hoofdtooi (zie ook Isabella van Portugal rechts bovenin).

Detail 385px-Petrus_Christus (1425-1476) National Gallery of Art, Washington, The Yorck project wikipedia

Bourgondische vrouw in kleding zoals Marie ze ook gedragen moet hebben.

Natuurlijk was over de kleuren van Marie’s bruidsjurk thuis al nagedacht.

Na de huwelijksplechtigheid werd namelijk een purperen mantel, gevoerd met hermelijn om haar schouders gedrapeerd en werd Marie gekroond als koningin Mary van Schotland.

Dat moest gevierd worden en dat gebeurde meteen met een groot diner waar het grote gezelschap werd verdeeld over een aantal tafels. Aan de belangrijkste tafel waar het fijnste voedsel werd geserveerd zat natuurlijk het bruidspaar met de naaste familie en de hoogste edelen. Aan de tweede tafel zat het belangrijkste hofpersoneel en ook de hofdames die met Marie waren meegekomen.

Maar het was vooral tafel vijf die de aandacht van d’Escouchy trok. Daar waren de hoge geestelijken geplaceerd. Of zij ooit het op vier na beste voedsel hebben aangeraakt, vermeldt de geschiedenis niet, maar d’Escouchy noteerde met verbazing een grote leren nap gevuld (en telkens bijgevuld) met bier die almaar rond ging ‘en waar een ieder onbekommerd en rijkelijk uit dronk.’

Vijf of zes dagen duurden de feesten die op het huwelijk volgden.

Kanon

En daarna?

Koning James en koningin Mary leefden gelukkig en kregen wel zes of zeven kinderen. Maar lang zou hun geluk niet duren. In 1460 overleed James na een ongeluk met een modern kanon dat hij in Bourgondië had gekocht.

Ravenscraig Castle aan de Forth of Forth, Marie’s laatste woonplaats

Mary werd hierop regentes voor haar oudste zoon James III, raakte betrokken bij de ‘rozenoorlog’ van haar zuiderburen de Engelsen, probeerde tevergeefs de invloed van haar neef Filips de Goede af te wenden en stichtte de Trinity college kerk in Edinburgh op de plaats waar nu het Waverley Station is. En ze nam een paar minnaars.

In 1463 overleed ze in het kasteel van Ravenscraig, vlakbij Kirkcaldy, dat James een paar jaar eerder voor haar had laten ontwerpen. Het was een heel modern gebouw. Ze zou er beschermd zijn tegen … kanonskogels.

 

 

Copyright Els Smit

Gepubliceerd op 26 februari 2013

Bronnen: Wikipedia, Kroniek van Mathieu d’Escauchy

Klik op de foto’s op de pagina voor vergroting en gedetailleerde bronbeschrijving