Oranje en de Mode

Tea gown rond1900

‘Ik droeg mijn Parijse japon met de margrieten en al m’n nieuwe briljanten, die in een zigzagpatroon aan de voor- en achterkant van het lijfje en op mijn mouwen zijn genaaid.’ De 16-jarige prinses  Wilhelmina schreef dit in 1897 aan haar vertrouwelinge, haar oude gouvernante miss Saxton Winter. 

Anderhalf jaar later werd ze ingehuldigd als koningin. En natuurlijk was ze behalve ‘every inch a queen’ een kind van haar tijd. Dus deed ze wat de mode voorschreef: ze droeg strakke corsetten en ze wisselde vijf keer per dag van japon. Het voorschrift tegen theetijd luidde: ‘teagown’. Met daaronder een strak corset om de wespentaille  te bewerkstelligen. De Louboutin pumps van prinses Máxima uit 2009 passen dus gewoon in de oude koninklijke traditie om aan te haken bij de heersende mode.

Louboutin pumps prinses Máxima, 2009

Nederland heeft zo’n dertig jaar, tussen pakweg 1970 en 2000 alleen jonge prinsen en dus geen opgroeiende prinsessen gekend. Hierdoor is het zicht op het modeaspect in de kleding van de Oranjes een beetje verloren gegaan. Maar de prinsessen van Soestdijk hebben in de jaren zestig en zeventig echt alle modetrends opgepikt. In de archieven liggen nog vele foto’s van prinses Margriet in minirok en Irene in maxikleding-met-stoere-laarzen. Zelfs koningin Beatrix heeft in het begin van haar huwelijk (eind jaren zestig, begin zeventig jurken boven de knie gedragen. En ook koningin Juliana kleedde zich in haar jonge jaren volgens de heersende mode. Ter gelegenheid van haar 21ste verjaardag (1930) ontwierp hofcouturier Joan Praetorius een groen-oranje japon met verlaagde taille, ongelijke roklengte en met van de schouders afhangende panden. Ze  droeg hem tijdens het defilé op Huis ten Bosch dat op haar verjaardag werd gehouden.

Ook haar moeder, koningin Wilhelmina, kleedde zich in die tijd nog in de flamboyante en zeer eigentijdse creaties van Praetorius. De sobere Wilhelmina zoals ze in de herinnering voortleeft, is pas later ontstaan onder invloed van de Crisis in de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog. 

Omdat er van voor de jaren dertig zo weinig foto’s van haar in omloop zijn, is eenvertekend beeld ontstaan van het uiterlijk van Wilhelmina. Maar ze volgde tot minimaal haar vijftigste nauwgezet wat Parijs, vanaf de tijd van Lodewijk XIV al het magisch centrum van de mode, voorschreef. En dat wisselde toen echt ook al per seizoen.

Zeer luxe

Afgezien van het  feit dat alle hoven van Europa Parijs in de gaten hielden, was koningin Emma een inspiratiebron voor Wilhelmina. Want ook van Emma  overheerst nu een bedriegelijk beeld: oud en zwart en alles-voor-de-arme-mensen, hoewel charitas hoog in haar vaandel stond. Maar ze had al jong een voor een prinses gezonde hang naar zeer luxe en zeer duur. Kantwerk was een passie van haar. Een groot deel van haar verzameling maakt nu deel uit van de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam. 

Als moeder, maar vooral als coach van de toekomstig regerend koningin, was Emma er voortdurend alert op dat er een sterk beeld werd neergezet van haar dochter: een jonge, tengere vrouw en ook nog eens enig kind van wie het voortbestaan van de Nederlandse monarchie afhing, in een tijd waar vele tronen wankelden. Wilhelmina moest dus niet in een ivoren toren, maar zichtbaar zijn voor haar onderdanen, schijnbaar benaderbaar, maar altijd wel zeer koninklijk.

De inhuldiging van Wilhelmina op 6 september 1898 bood natuurlijk een mogelijkheid om al die zaken zaken te benadrukken.

De koninginnen Wilhelmina en Emma bezoeken het Kurhaus, 1898

In het Tweede Kroningsnummer van De Wereldkroniek uit september 1898 staat een prachtige zwart-wit prent van de tekenaar ‘Mars’. De twee koninginnen, Wilhelmina en – koningin-moeder – Emma bezoeken op 10 september, vier dagen na de inhuldiging in Amsterdam, Scheveningen. In het Kurhaus horen zij de Feest-Huldigingsklanken aan, gespeeld door het Philharmonisch Orkest, ‘temidden van eene groote menigte werklieden en hunne gezinnen’. Er is, zo te zien, ook een comité van ontvangst bestaande uit Scheveningse vissersvrouwen in klederdracht en met manden vol streekprodukten.

 

Twee Parijse dames, 1897

De japonnen van Wilhelmina en Emma zijn très chique en zeer á la mode. De queue de Paris uit Emma’s jeugd is verdwenen. Het accent ligt weliswaar nog enigszins op de achterkant van de  japon, maar het S-silhouet met de ingesnoerde taille en de opgetilde boezem van rond 1900 is al duidelijk in ontwikkeling. Ook de nauw aansluitende mouwen met ballonnetjes bij de schouders zijn de ‘dernier cri’. Beide vorstinnen hebben een bijpassende parasol bij zich. Natuurlijk. Het is is de must have van elke vrouw in de betere kringen in de tweede helft van de 19de eeuw. Vooral Emma houdt van parasols. Ze maakt er zelfs haar handelsmerk van. Als ze dertig jaar later al lang uit de mode zijn, draagt zij ze nog. Ze heeft er tientallen, vaak van kostbaar kant en meestal met prachtig bewerkte handvatten, soms vervaardigd door exclusieve juweliers, zoals Fabergé. 

Polka

Muziek kan van alle kunsten het snelste de sfeer van een voorbije tijd oproepen. De periode waarin Wilhelmina’s inhuldiging viel, heeft zelfs een naam gekregen: het fin de siècle. De wereld veranderde in hoog tempo. Er verschenen trams in het stadsbeeld, de fiets was in opkomst en de industriële revolutie beloofde welvaart voor meer mensen.  Er ontstonden nieuwe theatervormen met muziek zoals het volkse Vaudeville en het intellectuele Cabaret. Maar de Weense muziek onder aanvoering van ‘Walskoning’ Johann Strauss jr. bleef populair. Zeker in hofkringen meldden de concertprogramma’s nog vaak de wals, de quadrille en … de polka.

In bovenstaande clip klinkt de Sperl polka van Johann Strauss jr, uitgevoerd door het ‘Ensamble del Sur’ uit Córdoba, Argentinië 

Copyright Els Smit

Gepubliceerd: 27 november 2010 

Klik op de foto’s voor vergroting en gedetailleerde bronvermelding

Meer publicaties over Oranje en de Mode:

Hoge hakken, echte liefde’, Royalty 4, 2009 
‘Bont voor prinsessen’, Royalty 2, 2009 
Interview mevrouw I. Sandberg-Praetorius, dochter van Joan Praetorius (1899-1984), de eerste Nederlandse couturier, Ontwerpers van Oranje, 2008 
Prinsessen promoten mode uit eigen land, Vorsten 2007 
Prinsesjes Couture, Vorsten 2008