Oranjejuweeltjes

IJsvogeltje

IJsvogeltje op koralen tak

Altijd weer vogels die nesten beginnen ...

Het is altijd leuk als een koningin of een prinses een accessoire of een sieraad draagt dat verwijst naar het doel van haar bezoek. Koningin Beatrix met een rode hoed in ‘De Rode Hoed’in Amsterdam of met een vlieg-broche in diergaarde Blijdorp, Rotterdam. Prinses Máxima droeg in 2006 (foto rechts) een vogelbroche bij de presentatie van een literatuur-naslagwerk met als titel de oeroude tekst: ‘Altijd weer vogels die nesten beginnen’ Het is een broche uit de privé-verzameling van koningin Beatrix. Het is ook een van de meest symbolische sieraden in de hele Oranjeverzameling.

Het is een ijsvogeltje, kingfisher in het Engels. In de natuur is dat een prachtig, beetje gedrongen vogeltje van zo’n 20 centimeter, aan de bovenkant helder blauw met metaalglans, aan de onderkant oranje-geel, met een wit keeltje, een korte staart en een naar verhouding grote kop en een grote, rechte snavel. Máxima’s broche is uitgevoerd in cloisonné (email) en bloedkoraal.

Het ijsvogeltje is sedert eeuwen verbonden met het Huis van Oranje-Nassau. Het was al een dierbaar symbool van prins Willem van Oranje (1533-1584), de Vader des Vaderlands. Willem leefde in een tijd waarin nog maar net algemeen bekend was dat de aarde niet plat was, maar rond. Zodat je dus kon blijven doorreizen zonder ervan af te vallen. Willems tijd  staat niet verwonderlijk te boek als het tijdperk van de grote ontdekkingsreizigers. En van grote veranderingen.

Eenhoorn

Willem van oranje, 1580

De bemanningen van Columbus, Magelhaes, Vasco da Gama en Tasman brachten natuurlijk een baaierd van nieuwe produkten mee terug. Stoffen, zoals zijde en damast, specerijen, zoals peper en kruidnagel, groenten, zoals maïs en aardappel. Maar ook: verhalen. Sprookjes, uit duizend en één nacht en verhalen over mensen met een zwarte huid of een rode. En over merkwaardige dieren. Met strepen, zoals tijgers of manen, zoals leeuwen. Of met een zilveren hoorn op het voorhoofd, zoals de eenhoorn die alleen bij maanlicht – en dan nog maar zelden – te zien is.

Willem van Oranje, rijk geworden door onder meer zijn huwelijk met Anna van Egmond én als erfprins van het graafschap Orange, had  in zijn kunstverzameling een echte hoorn van een echte eenhoorn: het mooiste dier dat je je voor kunt stellen. Eeuwen later kunnen we zeggen dat Willem waarschijnlijk genept is en dat zijn duurgekochte hoorn waarschijnlijk van een narwal, een wél bestaand (zee)dier, was. Maar dat wist destijds nog niemand. Vandaar dat Willem de hoorn nog voor een aardig prijsje heeft kunnen verkopen toen hij in zijn strijd voor godsdienstvrijheid in De Nederlanden krap bij kas was.

De nieuwe eigenaar zal ongetwijfeld in de bovennatuurlijke eigenschappen van de hoorn hebben geloofd. Want vrijwel alle dieren in die tijd hadden wel een band met hetzij Goed, hetzij Kwaad, maar altijd met iets Eeuwigs. Ook dus het ijsvogeltje.

Oostvaardersplassen 2007

Dat bouwde – en dat was al eeuwen zo, zeiden ze – zijn nest in een mandje dat op de golven dreef en zelfs in de zwaarste stormen intact bleef. Daarmee was het een symbool van standvastigheid. ‘Saevis tranquillus in undis’, heette dat in het Latijn. ‘Rustig temidden van woelige baren’. Willem van Oranje herkende zich kennelijk in dat beeld en hij adopteerde het ijsvogeltje als zijn symbool, zeg maar logo. Van de Latijnse tekst maakte hij zijn motto. Het verenkleed van het beestje zal ook een rol hebben gespeeld: oranje, blanje, bleu (oranje, wit, blauw). Het waren de kleuren van Willems prinsdom Orange.

Vogeltje en spreuk zijn nog steeds te vinden op ondermeer het monument voor Willem van Oranje op het Plein in den Haag.

Eenzaam

Koningin Wilhelmina, Nieuwediep, 1917

Eeuwen later sprak deze symboliek koningin Wilhelmina (‘De Moeder des Vaderlands’) aan. Naar verluidt stond er een beeldje van een ijsvogeltje op haar bureau. Ze had sowieso een zwak voor de roots van de Oranjefamilie. Zo achtte ze de moeder van Willem van Oranje: Juliana van Stolberg zeer hoog. Ze vernoemde zelfs haar enige dochter (de latere koningin Juliana) naar haar.

Ook de strijd om godsdienstvrijheid van Willem van Oranje en zijn latere verzet tegen de tirannie van de Spaanse koning Filips II inspireerden haar. Al voor de Tweede Wereldoorlog oorlog trouwens. Want lang voor de Duitse bezetting van Nederland (1940-1945) had ze de schilder Jan van Scorel in de koninklijke villa een plafondschildering van een ijsvogeltje en zijn nest op de golven laten maken. Een daarop geinspireerde tekening liet ze later op de omslag van haar boek ‘Eenzaam maar niet alleen’ zetten.

Voor de goede orde: ijsvogeltjes bouwen hun nest niet in een zeewaardig mandje, maar in de steile oeverwand van een rivieroever of een beekje, wat welbeschouwd ook een hele prestatie is. Ze voeden zich met kleine vissen die in ondiep water leven. Als het lang vriest, hebben ze het zwaar. Nederland telt anno 2011 nog een paar honderd ijsvogeltjes. En, zo schattig ja, daarvan leven er een paar op het Landgoed De Horsten, de thuisbasis van Willem-Alexander en Máxima.

Copyright Els Smit,

Gepubliceerd 10 mei 2011

Klik op alle foto’s voor vergroting en gedetailleerde bronvermelding