Taalstrijd om juwelen

 

Tiara dreigt diadeem te verslaan

Paus Pius XII (1876-1958), met  tiara.

Paus Pius XII (1876-1958), met tiara.

Prinses Diana in 1985, met diadeem. Postcard, ebay

Prinses Diana in 1985, met (‘liefdesknoop’)diadeem. Postcard, ebay

Sinds wanneer is het intensief volgen van koningshuizen eigenlijk een mondiaal tijdverdrijf van miljoenen mensen? Prinses Diana heeft in de jaren tachtig en negentig waarschijnlijk het proces op gang gebracht.

‘Zij heeft de monarchie naar de 21ste eeuw getild’ wordt vaak gezegd. With a little help van de ontkerkelijking dan, waardoor er grote behoefte was aan nieuwe heiligen. ‘Iconen’ heten ze nu.

De nood blijkt groot. Als je nu als prinses twee keer een kek truitje hebt aangehad, moet je al uitkijken. Voor je het weet hebben én Vanity Fair én Vogue je al getipt als icoon. Zoals Grace Kelly dat was. En Marilyn Monroe. En Diana dus, de eerste die de titel kreeg ‘the most photographed woman on earth’.

Internet maakt sinds ruim een decennium Diana’s karwei af op een manier die de prinses nooit heeft kunnen vermoeden.

Een hoofdband, die de Engelsen 'diadem' noemen', Egypte, 17de dynastie. Foto Rob Koopman

Een hoofdband, die de Engelsen ‘diadem’ noemen’, Egypte, 17de dynastie. Foto Rob Koopman

Blogs

Want de plakboeken die individuele fans in de twintigste eeuw in alle stilte bijhielden, hebben in de 21ste eeuw plaats gemaakt voor blogs, die miljoenen bezoekers trekken. En op de blogs is de voertaal Engels. Daar heten diademen standaard: ‘tiara’s’.

Om het ingewikkeld te maken: het Engels kent wel het woord ‘diadem’, maar daarmee wordt een ander sieraad bedoeld dan het Nederlandse ‘diadeem’. Een ‘diadem’ ( foto links) is meestal een gesloten hoofdband zoals die in de oudheid, bijvoorbeeld in Egypte werd gedragen.

Bruidsdiadeem (replica) van  koningin Máxima. Copyright PPE

Bruidsdiadeem (replica) van koningin Máxima. Copyright PPE

Een diadeem (foto rechts) is echter vrijwel altijd open aan de achterkant.

Alleen al daarom is het Nederlandse onderscheid tussen diadeem en tiara beter. Want de pauselijke tiara bestaat uit drie kronen, die boven elkaar zijn geplaatst (foto hier rechtsboven). De kronen staan respectievelijk voor de lijdende, de strijdende en de uiteindelijk triomferende kerk.

Vanaf de achtste tot ver in de twintigste eeuw hebben pausen zo’n tiara gedragen. Paus Paulus VI was de laatste. De oudste tiara in de verzameling van het Vaticaan stamt uit 1572. Dat is voornamelijk te wijten aan paus Clementius VII die in 1527 alle tiara’s en andere pauselijke regalia liet omsmelten om het losgeld te kunnen betalen aan de troepen van Keizer Karel V die Vaticaanstad bezet hadden. Andere tiara’s waren al eerder vernietigd of geroofd.

Tiara die keizer Napoleon schonk aan paus Pius VII, wikipedia

Tiara die keizer Napoleon schonk aan paus Pius VII, Wikipedia

Napoleon

Nu bezit het Vaticaan nog zo’n 22 tiara’s, de meeste zijn in de negentiende eeuw gemaakt. Een aantal daarvan zijn geschenken. Van onder anderen de Duitse keizer Willem I, de Oostenrijkse keizer Frans Joseph en de Spaanse koningin Isabella II.

De Frygische god Attis, natuurlijk met Frygische muts, tweede eeuw voor Christis. Wikipedia

De Frygische god Attis, natuurlijk met Frygische muts, tweede eeuw voor Christis. Wikipedia

En van keizer Napoleon. Hij schonk na zijn kroning 1805 aan paus Pius VII een indrukwekkende tiara (foto links). Het was een herinnering aan Napoleons huwelijk met Joséphine de Beauharnais in 1796. In de tiara waren edelstenen verwerkt die de troepen van Napoleon in 1798 uit het Vaticaan hadden geroofd.

De pausen droegen een tiara bij hun kroning en bij het uitspreken van de zegen ‘Urbi et Orbi’ met Kerst en met Pasen. Het dragen van de tiara is een traditie die teruggaat tot de achtste eeuw.

Maar de oorsprong van de pauselijke tiara ligt nog veel verder terug.

We moeten ervoor naar Centraal-Turkije, in het bijzonder naar Frygië in Anatolië. Daar droegen de oorspronkelijke bewoners al honderden jaren voor de christelijke jaartelling een muts waarvan de punt naar voren viel (foto rechts).

De Perzen die Frygië in de zesde eeuw voor Christus veroverden namen van de bewoners (onder meer) hun hoofddeksel over. Sindsdien heeft de ‘Frygische muts’ gaandeweg een belangrijke plaats in de geschiedenis veroverd.

Marianne

Smurfschelp, Aqua Vita Nature Blog

Smurfschelp, Aqua Vita Nature Blog

Omdat hij wel wat lijkt op de muts die vrijgelaten slaven in Rome droegen, wordt hij vaak geassocieerd met het streven naar vrijheid. Zo wordt ‘Marianne’, het zinnebeeld van de Franse Revolutie, meestal afgebeeld met een Frygische muts op het hoofd.

Papa Smurf, Wikipedia

Papa Smurf, Wikipedia

Er bestaat trouwens ook een zoetwaterslak die Frygische Muts heet. Je kan met een beetje geluk nog wel eens zijn, fossiele (versteende), slakkenhuisje vinden, bijvoorbeeld in de Ardennen. De oorspronkelijke bewoner wordt ook wel ‘smurfslak’ genoemd. Smurfen dragen óók een Frygische muts!

De pauselijke tiara heeft zich dus ook uit de Frygische muts ontwikkeld. In de achtste eeuw werd het pauselijke hoofddeksel ook nog steeds ‘Frygium’ genoemd.

Niet alleen de tiara, maar ook de bisschoppelijke mijters zijn afgeleid van die oude vorm, die wel wat van een kaarsendover (foto linksonder) had.

Paus Innocentius III, ca 1219, met de oervorm van zowel pauselijke tiara als bisschoppelijke mijter. Wikipedia

Paus Innocentius III, ca 1219, met de voorloper van zowel de pauselijke tiara als de bisschoppelijke mijter. Wikipedia

Zoals dat gaat zijn beide vormen hun eigen weg gegaan. En ze zijn ook steeds mooier geworden, wat vooral betekent dat er steeds meer zilver, goud en edelstenen aan te pas kwamen.

Zowel aan de tiara als de mijter werden op den duur linten aan de zijkanten bevestigd, waarop het wapenschild van de paus was geborduurd.

Bovenop de tiara prijkt meestal een wereldbol met daarop een kruis: het symbool van de heerschappij van Christus over de wereld.

Benedictus XVI

Paus Benedictus XVI met rijkversierde mijter. Wikipedia

Paus Benedictus XVI met rijkversierde mijter. Wikipedia

In mei 2011 kreeg paus Benedictus XVI nog een tiara van een groep Duitse katholieken. Benedictus was ondanks zijn odium van studeerkamergeleerde een van de meer prachtlievende pausen. Zo mocht hij graag imposante, met edelstenen bezette mijters dragen.

Maar een tiara ging zelfs hem kennelijk te ver. Het kon ook niet meer. Johannes Paulus I, ‘de lachende paus’, die na slechts een maand in functie overleed, had in 1963 nog net een daad kunnen stellen: de afschaffing van de kroning van de paus met een tiara.

Koningin Máxima met (het Mellerio) diadeem, 2014. Copyright PPE Nieboer

Koningin Máxima met (het Mellerio) diadeem, 2014. Copyright PPE Nieboer

Franciscus, de huidige paus, de kampioen van de armen, voor wie de essentie van het geloof eenvoud is, moet natuurlijk helemaal niets van opsmuk hebben. Tiara’s zouden voor hem sowieso taboe zijn geweest.

Volgens de Engelsen en Amerikanen en volgens steeds meer Nederlanders draagt zijn landgenote koningin Máxima wél tiara’s.

Maar zeg nou zelf: lijken de juwelen die Máxima en al haar koninklijke collega’s met enige regelmaat in het haar dragen ook maar in de verste verte op de pausenkroon? Nee, natuurlijk niet. Het zijn diademen.

Copyright Els Smit

Gepubliceerd op 30 augustus 2014

 

Klik op de foto’s voor vergroting

U kunt op dit artikel reageren via ‘Contact en reageren’ in het hoofdmenu.